REAKTİF RÖLENİN SEÇİMİ
Günümüzde,
Elektronik sayaçların, mekanik sayaçların yavaş yavaş yerini alması ve mekanik sayaçların
kullanımdan kaldırılması, son kullanıcıların kompanzasyonda zorlanmalarına neden olmaktadırtur.
Çünkü, elektronik sayaçlar enerjileri her faz için ayrı biriktirmektedir. Yani mekanik sayaçlar
gibi vektörel toplama bakmaz. Sonuç olarak trifaze kondansatör grupları ve monofaze eski tip
röleler sonuç vermeyebilmektedir.
Bu nedenden dolayı
KAEL Mühendislik ve Elektronik Ltd. Şti.
, günün şartlarına göre çözüm olacak üç model reaktif güç kontrol rölesini piyasaya sürmüştür. Bunlar,
VARko-1XX
,
VARko-3XX
ve son olarak da
VARkombi
'dir. Doğru kompanzasyon yapılabilmesi için, doğru ölçümlerin yapılması ve doğru rölenin
seçilmesi gerekmektedir.
Kompanzasyonda ölçüm ve analiz kısmında ve
kompanzasyonda rölenin önemi kısmında konunun
girişi yapıldığı gibi, röle seçimi kompanzasyonun ilk anahtarını oluşturmaktadır.
Öncelikle röle seçimini,
olmak üzere iki ana başlık altında toplayabiliriz.
Mekanik Sayaçlarda Röle Seçimi
Mekanik sayaçlı abonelerin, seçim yapabilmeleri için iki alternatif mevcuttur.
Çünkü,
Mekanik sayaçlarda, tüm işlem fiziksel olarak gerçekleşir. Sadece ve sadece güç vektörleri işleme
tabi tutulur. Doğal olarak mekanik olarak, elektriğin vektörel toplamını (bileşke) almış olur.
Bu bileşke doğrultusunda harcanan enerjiyi yazmış oldukları için, fazları bağımsız olarak değerlendiremezler.
Bu sayededir ki, mekanik sayaç bulunan işletmelerde, ortalama akım çekilen tek fazdan ölçüm alınarak,
ve CosÆ değeri 0.96 ya da 0.95 değerlerinde ayarlanarak kompanzasyon
sağlanabilmekteydi. Çünkü, fazla reaktif güç çekilen faz indüktif, az reaktif yük çekilen kapasitif, ortalama yük çekilen
faz da tam kompanze düşünürsek, mekanik sayaç üzerinde infüktif ve kapasitif olan fazların farkı kadar bir reaktif
enerji yazıldığı gözlenir.
Yalnız, tam olarak ayarlanamayan husus, monofaze yüklerin ya da yüklerdeki dengesizliğin fazla olması durumunda,
bu CosÆ set değerinin ne olacağının kestirilememesidir. Bu durum, genel
olarak bir fazdan hemen hemen hiç reaktif güç çekilmediği durumlarda ya da aynı anda çalışmayan monofaze
cihazların çok olması durumunda meydana gelir.
Mekanik sayaçlı sistemi analiz ederken tek dikkat etmeniz gereken unsur, fazların arasında ne kadar
reaktif güç farkı olduğudur. Mekanik sayaçlarda, bileşke reaktif güç kadar reaktif sayaçlar işleyeceği için
fazları tamamen bağımsız düşünmenize ihtiyaç yoktur.
Bu neden ile bizim önerimiz, eğer mekanik sayaç kullanılıyor ve sistemdeki fazlar arasında çekilen
reaktif güç değerleri birbirine çok yakın ise (faz-faz arası ±%5 gibi küçük bir reaktif güç değer farkı)
VARko-1XX reaktif güç kontrol rölesi
kullanarak sisteminizi kompanze edebilirsiniz.
VARko-1XX röleyi, ortalama akım çekilen
faz üzerindeki akım trafosundan aldığınız akım trafo polarite uçları (K ve L seconder çıkışı) ile yine aynı
fazdan voltajı alarak bağlayabilirsiniz. Tekrar değinmek isteriz ki fazlar arasında reaktif güç dengesizliği var
ise (monofaze yüklerin üç fazda da birlikte devreye girmemeleri, ya da tek fazın üzerinden çok fazla
yük çekilmesi gibi dengesizlikler) tek faz ve tek akım trafosundan kumanda alan reaktif güç kontrol
rölesi kullanılması doğru olmayacaktır!
Sistem fazları arasında almış olduğunuz ölçümlerde (Yük çekme miktarlarında var ise farklılık bunu tespit etmek
amacıyla gündüz ve gece ayrı ölçüm alınması gibi olabilir.) eğer fazlar arasında çok büyük reaktif ölçüm farkı var
ise tek faz ve tek akım trafolu reaktif röle yerine, 3 faz ve 3 akım trafosundan kumanda alarak, bileşke güçleri
hesaplayan, mekanik sayacınız ile %100 uyumlu olarak ilerleyerek en iyi şekilde kompanzasyonu sağlayabilecek
VARko-3XX reaktif güç kontrol rölesini tavsiye
ediyoruz.
Çünkü, üç fazdan ölçüm alan
VARko-3XX
fazlar arasındaki reaktif güç farklarını değerlendirmeye alarak, fazları en dengeli duruma getirecek kondansatör ya da
kondansatörleri kendisi seçer. Mekanik sayaçta %100 kompanzasyonu sağlar. Böylece fazların arasındaki dengesizlik kabusu ortadan kalkar.
Sayacınızın gereksiz reaktif yazması engellenmiş olur. Böylece "Acaba sayaç fazla yazar mı?",
"Acaba reaktif ceza yer miyim?" korkunuz kalmadan sisteminizi kullanabilirsiniz.
Elektronik Sayaçlarda Röle Seçimi
Elektronik sayaçlı abonelerin, seçim yapabilmeleri için üç alternatif mevcuttur.
Çünkü,
Elektronik sayaçlarda, elektrik sayma işlemi, sayaç entegresi ve sayaç entegresinden ölçüm değerlerini alıp
işleyen ve hafızasında tutan mikroişlemci bulunur. Elektronik sayaçtaki mikroişlemci yazılımı her fazdan
ölçülmüş olan değerleri birbirinden bağımsız olarak aktif, indüktif, ve kapasitif sayaçlara işler.
Bu durumu başka bir deyiş ile fazın biri indüktif, diğeri de aynı anda kapasitif ise bu iki fazın reaktif
gücünün farkını almaz. Bu iki faz bağımsız olarak sayaçlara işlenir. Fazları bağımsız değerlendirince de,
dengesiz yük sistemlerinin RST arasında üçlü kondansatör alarak yapılan kompanzasyonda, bileşke bakımından
kompanzasyon sağlansa bile, elektronik sayaç her hem indüktif hem kapasitif taraftan yazabilir. Bu nedenden dolayı,
reaktif güç kontrol rölesi seçmek çok daha önemli bir hale gelmektedir.
Elektronik sayaçlı sistemin analizi, mekanik sayaç kullanan işletmelerdeki gibi değildir!
Sadece fazların arasındaki reaktif güç dengesizliğine bakmak yeterli olmayacaktır!
Öncelikle, trifaze ve monofaze yüklerin kendi başlarına devreye alınarak ölçümleri alınmalıdır.
Trifaze yükler, trifaze kondansatörler ile kompanze edilebilirler. Monofaze yükler de eğer üç faz üzerinde
dengeli dağılmış ve eşzamanlı çalışıyorlar ise, trifaze üçlü grup kondansatörler ile kompanze edilebilir.
Asıl sorun, monofaze yük ağırlıklı ve fazlar arası reaktif güçleri dengesiz sistemlerde
üçlü grup kondansatörler ile kompanzasyon yapmaya çalışınca başlamaktadır. Bunu nasıl yapcağınızı öğrenmek için
lütfen dikkatle okuyunuz.
Bizim önerimiz,
mekanik sayaçlı işletmelerde olduğu gibi, üç fazdaki reaktif güçler (Dikkatli olun akım değil hep reaktif çekilen
güçten bahsediliyor.) sürekli denge içinde, aralarında ±%5 ten daha büyük fark yoksa, üç fazın reaktif
güç değeri aynı denilebilecek statüdeyse, monofaze yüklerin etkisi yok denecek kadar az denilebilirse,
sistemin %95'ini trifaze yükler oluşturuyorsa ve bu trifaze yükler sürekli çalışıyorlarsa,
VARko-1XX
reaktif güç kontrol rölesi kullanarak sisteminizi kompanze edebilirsiniz.
Eğer fazlar arasında reaktif fark var, lakin ±%5-%10 aralığında bir değer ise, çok büyük reaktif ölçüm farkı yok
demektir. Bu durumda, tek faz ve tek akım trafolu reaktif röle yerine, 3 faz ve 3 akım trafosundan kumanda
alarak, bileşke güçleri hesaplayan, enerji sayma şekli elektronik seçilen elektronik sayacınız ile
enerji sayma açısından uyumlu olarak ilerleyeren
VARko-3XX reaktif güç kontrol rölesini,
CosÆ değeri 0.99 , indüktif ceza sınır değeri %20-%25, kapasitif ceza sınır
değeri %5-%7 aralığında kullanmak üzere tavsiye edebiliyoruz.
ÖNEMLİ NOT:
Dikkat ederseniz, mekanik sayaçtakinden farklı olarak CosÆ değeri 1.00'dan
0.99'a çekilerek, kompanzasyon çalışma hedefi indüktif eksene %14 kadar kaydırılmış oluyor. İndüktif ceza
sınır değerini %20-%25 aralığında, kapasitif sınır değerini de %5-%7 aralığına getirdiğinizde,
VARko-3XX
rölenizin çalışma aralığını indüktif eksene doğru kaydırmış oluyorsunuz. Böylece, fazlar arasındaki reaktif güç
dengesizliği eksenin aynı tarafında bıraktırılarak, çift taraflı yazmanın önüne geçimiş ve üçlü kondansatör grupları
ile kompanzasyon sağlanmış olur. En önemlisi de elektronik sayaçlı işletmelerde
VARko-3XX
reaktif güç kontrol rölenizin, enerji sayma ve çalışma şeklini düzenleyen sayaç tipi seçimi,
mutlaka ELEKTRONİK SAYAÇ UYUMLU olacak şekilde ayarlanması gerekmektedir.
VARko-3XX kullanım klavuzunda bulabileceğiniz
bu ayarlama yapılmaz ise, mekanik sayaçtaki gibi, sadece bileşke hesabından yola çıkan cihaz, hafızasında
ilerlettiği sayaç değerlerini mekaniğe göre ilerleteceğinden, sayacınız ile uyumsuzluk oluşabilir.
VARko-3XX
fabrika çıkış sayaç tipi ayarı, mekanik sayaç ile uyumlu olacak şekildedir.
Fazlarınızdan çekilen reaktif güç değerleri arasında, ±%10 veya daha büyük fark olması durumunda ise,
hem kapasitif, hem indüktif eksende sayacınızda taşmalar yaşanması olasılığı bulunmaktadır. Bu durumda
yapılabilecek çözümler şunlardır;
Bizim önerimiz,
KAEL Mühendislik ve Elektronik Ltd. Şti.'nin en son piyasaya
sürmüş olduğu
VARkombi
reaktif güç kontrol rölesi ile kompanzasyon yapılmasıdır. Çünkü hem trifaze, hem faz-faz, hem de faz-nötr kondansatörler
ile uyumlu çalışabilen
VARkombi,
sistemin ihtiyaç duyduğu faz ya da fazlarda, en uygun değerli kondansatör ya da kondansatörleri seçer.
Önemli olan sisteminizdeki monofaze, faz-faz ve trifaze yükleri ölçerek, röle çıkışlarına uygun kondansatörleri
yerleştirmektir. Böylece yük durumuna göre öncelikle kompanzasyonu sağlayan trifazeler olmak üzere
VARkombi
tarafından en uygun kondansatör değerleri sisteme dahil edilerek kompanzasyon sağlanır. Bilhassa, trifaze yüklerin haricindeki
monofaze, faz-faz yüklerin dengelenmesinin imkansız ya da çok masraflı olduğu ya da monofazeler işletme içinde dengeli
dağıtılmış olsa bile eş zamanlı kullanılmadığı işletmelerde,
VARkombi
yüksek başarı sağlamıştır.
Bir başka alternatif te münferit kompanzasyon ile birlikte
VARko-3XX
reaktif güç kontrol rölesini kullanarak kompanzasyonu sağlamak
kullanılmasıdır. Bu tarz bir sistemde de, dengesizliğe neden olan monofaze ya da iki fazlı çalışan cihazlar, kendi
başlarına sisteme girdiklerinde, cihazlar ile birlikte devreye girebilen kondansatörler bağlanır. Bu tür
kompanzasyonda amaç, monofaze cihazların, pano üzerindeki bileşkeye göre temel işlemlerini gerçekleştiren
VARko-3XX reaktif güç kontrol rölesine,
dengesizliğin yansımasını engellemektir. Bu durumda
VARko-3XX, sadece
sistemdeki trifaze cihazları kompanze etmiş olur. Trifaze cihazlar da üç fazdan dengeli yük çekecekleri için
elektronik sayaçta her iki taraftan açılma durumu meydana gelmez.
Çok çaresiz kalınmış olan işletmelerde,
üç fazı da kendi içerisinde 3 adet
VARko-1XX
kullanarak,VARko-1XX
çıkışlarına sadece faz-nötr kondansatörler takarak kompanze etmek te mümkündür. Tüm yükler monofaze
ise bu uygulama yapılabilir. Lakin, yüklerin bir kısmının trifaze olması durumunda, nötr ile ilgisi
olmayan trifaze yükler, nötr üzerinden kompanze edilmeye çalışıldığı için, kanımızca nötr üzerine
gereksiz yük bindirecektir. Trifaze yüklerin yine trifaze kondansatörler ile kompanze edilmesi,
tek olan nötr hattınızın, olası aşırı yüklenmeye maruz kalmasını engeller. Bu nedenlerden dolayı,
trifaze cihazların olduğu bir işletmede, kompanzasyon sisteminin, tamamen faz-nötr kondansatörler ile
yapılması iyi bir çözüm olmayabilir.
Sistemimize uygun reaktif güç kontrol rölemizi seçtikten sonra, artık kondansatör seçmemiz gerekmektedir.
Reaktif güç kontrol rölemizi seçtikten sonra, ölçümlerden alınan değerler değerlendirilerek, uygun kondansatörler
bulunmalıdır. Uygun degerdeki kondansatörler
Sisteme uygun kondansatör seçimi sayfamızda anlatılmaktadır.